Το ενδιαφέρον κάποιων αναγνωστών σχετικά με την λειτουργία του Μουσείου Εκπαίδευσης «Χρίστος Τσολάκης», μας οδήγησε στην Διεύθυνση της ΚΕΠΑ Δήμου Βέροιας, στη δικαιοδοσία της οποίας ανήκει, μετά την τελευταία συγχώνευση και εξακολουθεί να βρίσκεται σε χώρο του κτιρίου που στεγαζόταν η Πολυτεχνική Σχολή του ΑΠΘ στη Βέροια, στο τοπικό διαμέρισμα της Αγίας Βαρβάρας.

«Είναι ακόμη εκεί, αλλά απαιτούνται εργασίες συντήρησης του χώρου που έχει αρκετά προβλήματα, μετά την αποχώρηση του πανεπιστημίου . Συνολικά τα κτίρια αντιμετωπίζουν κάποια προβλήματα, όμως τώρα με την έναρξη των εργασιών εν όψει της στέγασης του Μουσικού Σχολείου εκεί, υπάρχει δέσμευση ότι και το κτίριο που στεγάζει το Μουσείο Εκπαίδευσης θα συντηρηθεί επαρκώς ,για να μπορέσει πραγματικά να χρησιμοποιηθεί» μας ενημέρωσε ο κ. Γιάννης Καμπούρης.

-Οι εργασίες θα γίνουν από τον ίδιο εργολάβο;

«Δεν ξέρω αν προβλέπει η εργολαβία και το κτίριο του Μουσείου, αλλά πιστεύω ότι επειδή δεν έχει πάρα πολύ δουλειά, θα βρεθεί τρόπος να συμπεριληφθεί στις εργασίες και το μουσείο εκπαίδευσης. Βέβαια, αυτό, πάντα θεωρώ ότι είναι βραχύβια λύση. Δεν είναι καλή λύση να μείνει εκεί το Μουσείο, πρέπει να έρθει στην πόλη. Το δημοτικό συμβούλιο, τον Δεκέμβριο του 2016 πήρε μια απόφαση, να το στεγάσει στο κτίριο των παλαιών δικαστηρίων, στην Πλατεία Ωρολογίου. Αυτή η απόφαση όμως, δεν μπορεί να υλοποιηθεί αν δεν υπάρχει μεταβίβαση της κυριότητας του κτιρίου στο Δήμο ή έστω να αποκτήσει ο Δήμος μια σχέση με το κτίριο. Λογικά, σύντομα θα πρέπει να γίνει αυτό και αμέσως μετά να γίνουν οι μελέτες που θα μπορέσουν να φιλοξενήσουν το Μουσείο στο κτίριο των παλαιών δικαστηρίων».

-Είναι βέβαιο ότι θα μεταφερθεί στα παλιά δικαστήρια, σε περίπτωση κυριότητας του Δήμου;

«Είναι καταρχάς μια απόφαση και μπορεί να θεωρηθεί ότι είναι μια πολιτική δέσμευση. Οι αποφάσεις αυτές, επί της ουσίας, σημαίνουν ότι υπάρχει μια πολιτική δέσμευση. Αλλά, όλα θα φανούν αμέσως μετά την παραχώρηση του κτιρίου από το ΤΑΥΠΕΔ στο Δήμο, ο οποίος θα πρέπει να πάρει τις οριστικές αποφάσεις. Από κεί και πέρα βέβαια, θα πρέπει κανείς να δεί και μια σειρά άλλων προβλημάτων που έχει το μουσείο. Νομίζω όμως, σε ότι αφορά το υλικό του, αυτό αντιμετωπίζεται πάρα πολύ καλά και με επάρκεια. Έχει ολοκληρωθεί η καταγραφή των βιβλίων και εννοώ ότι έχει γίνει μια πλήρης καταλογογράφηση, με όλα τα στοιχεία που αντικατοπτρίζουν τον όγκο των βιβλίων του Μουσείου και τώρα έχει ξεκινήσει μια διαδικασία καταγραφής και των υπολοίπων στοιχείων. Αυτό είναι σημαντικό, διότι για πρώτη φορά θα έχουμε μια ολοκληρωμένη καταγραφή με την ποία θα διασφαλίζεται το υλικό».

-Σε τι συνθήκες φυλάσσεται;

«Είναι σε καλές συνθήκες φύλαξης και αυτός είναι ο λόγος που μεταφέρθηκαν. Δεν είχε νόημα να είναι και όλα τα βιβλία και όλο το υλικό στο μουσείο. Είναι χιλιάδες βιβλία και χάνεται το μάτι του επισκέπτη, μπερδεύεται… Βέβαια, όταν θα γίνει το μουσείο θα γίνει και μια μουσειολογική μελέτη, που θα αναδείξει όλο αυτό το υλικό. Και βέβαια η καταλογογράφηση βοηθάει και τον σκοπό της επιστημονικής διερεύνησης του Μουσείου. Ένα Μουσείο δεν θα πρέπει να είναι μόνο ένας επιστημονικός χώρο, θα πρέπει να είναι και ένας χώρος μελέτης. Γνωρίζοντας τι υλικό υπάρχει, τότε μπορεί να αποτελέσει κίνητρο να έρθει κάποιος και να κάνει μια μελέτη πάνω σε αυτό το υλικό».

Το Μουσείο Εκπαίδευσης, σ’ αυτή τη φάση, είναι επισκέψιμο, μόνο μετά από ραντεβού και συνεννόηση με την ΚΕΠΑ. Κι αυτό, διότι, λόγω έλλειψης προσωπικού δεν υπάρχει μόνιμα εκεί κάποιο άτομο. Οπότε ανοίγει όταν προκύπτουν ερεθίσματα και εκδήλωση ενδιαφέροντος, είτε από κάποιο σχολείο, είτε από μεμονωμένους επισκέπτες.

**Να θυμίσουμε ότι το Εθνικό Μουσείο Εκπαίδευσης «Χρίστος Τσολάκης» δημιουργήθηκε από τον Δήμο Βέροιας τον Σεπτέμβριο του 2006 και στα εκθέματά του περιλαμβάνονται: πλουσιότατη συλλογή αναγνωστικών κατανεμημένη χρονολογικά, από το 19ο αιώνα έως τη δεκαετία του 1990, εκτεταμένη συλλογή σχολικών βιβλίων, φωτογραφιών σχολικής ζωής, επαγγελματικών εργαλείων ράφτη, υποδηματοποιού, κουρέα, ξυλογλύπτη, καφετζή και ξυλουργού, συλλογές φυτολογίων, εντόμων, οστράκων, ορυκτών, βαλσαμωμένων πουλιών, γεωγραφικών και ιστορικών χαρτών, εποπτικών μέσων πάσης φύσεως, όπως μηχανές προβολής ταινιών, στοιχεία πειραματικής φυσικής και χημείας, κονσόλα με τυπογραφικά στοιχεία, γραφομηχανές και την πρώτη γενιά ηλεκτρικών υπολογιστών.

Επίσης, είδη γραφικής, όπως πένες και κονδυλοφόροι, αλλά και παλαιές πινακίδες και τα τετράδια, οι μαθητικές ποδιές, οι παλαιού τύπου σχολικές σημαίες, οι μαθητικές σάκες, μουσικά όργανα, η υδρόγειος, και τα είδη χειροτεχνίας – ξυλογλυπτικής, καθώς και οι παλαιού τύπου έδρες διδασκαλίας.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τους μικρούς επισκέπτες έχει η αίθουσα διδασκαλίας η οποία αναπαριστά μια σχολική αίθουσα της παλαιάς εποχής. Σε αυτήν εκτίθενται ξύλινα θρανία (διθέσια, τριθέσια, τετραθέσια), μαυροπίνακας, σχολικά όργανα, όπως πινακάκια, μαθητικές τσάντες, κασετίνες, εποπτικά μέσα εποχής, όπως βαλσαμωμένα πουλιά, αλλά και μουσικά όργανα. Το σκηνικό συμπληρώνουν μαθητές και μαθήτριες ντυμένες με την παραδοσιακή σχολική ποδιά και η δασκάλα.

Άρθρο της Σοφίας Γκαγκούση στην εφημερίδα Λαός του Σαββατοκύριακου, 28 Οκτωβρίου 2017

Δρ. Εμμανουήλ Γ. Ξυνάδας

Εισαγωγικά
Η απελευθέρωση της Βέροιας από τα κατοχικά στρατεύματα είναι ένα γεγονός της νεότερης ιστορίας της πόλης, που άρχισε να απασχολεί τη δημόσια ιστορία της¹ κυρίως την τελευταία δεκαπενταετία και ειδικότερα τα τελευταία χρόνια. Έρευνες τοπικών συγγραφέων και ερευνητών της δεκαετίας του ’40 άλλοτε παρουσιάζουν και μόνον το γεγονός και άλλοτε το εξετάζουν από ερευνητική σκοπιά, είτε ως το τέλος της κατοχικής περιόδου, είτε ως την αρχή της επόμενης περιόδου, για την οποία χρησιμοποιείται ο τίτλος της «Εαμοκρατίας» και η οποία ξεκινά με την εγκατάσταση των νέων αρχών διοίκησης στην πόλη, αμέσως μετά την αποχώρηση των κατοχικών δυνάμεων².
Δυστυχώς, όμως και πάλι, οι πληροφορίες για το ιστορικό γεγονός της απελευθέρωσης είναι αποσπασματικές και δεν μπορούσαν να οδηγήσουν σε συγκεκριμένα συμπεράσματα, ακόμα και για την ημερομηνία του γεγονότος. Εξαίρεση στο παραπάνω ερευνητικό σκηνικό απετέλεσε η προσπάθεια του συγγραφέα Χρήστου Σκούπρα³, ο οποίος περιέγραψε την απελευθέρωση της πόλης από τους Γερμανούς δίνοντας παράλληλα το κλίμα των ημερών και επιπλέον στοιχεία για τα όσα ακολούθησαν. Και πάλι, η ακριβής ημερομηνία απελευθέρωσης της πόλης εξακολουθούσε να «πλανάται» ακολουθώντας τις παλαιότερες προφορικές ή γραπτές μαρτυρίες μεταξύ της 27ης Οκτωβρίου⁴ και της 29ης Οκτωβρίου 1944⁵.
Παρακάτω, παρουσιάζεται το ιστορικό τεκμήριο, που συνέβαλλε καθοριστικά στην ολοκλήρωση της έρευνας, η οποία απέδωσε την ακριβή ημερομηνία της απελευθέρωσης της πόλης από τους Γερμανούς κατακτητές.Πρόκειται γιαδημοσίευμα στην εφημερίδα «Λεύτερα Νιάτα», η οποία εκδιδόταν, ως όργανο του συμβουλίου της Ε.Π.Ο.Ν. Μακεδονίας⁶, στη Θεσσαλονίκη⁷. Το φύλλο της εφημερίδας (125), κυκλοφόρησε στις 6 Νοεμβρίου 1944 και περιλαμβάνει κείμενα που αναφέρονται στην απελευθέρωση πόλεων και περιοχών της Μακεδονίας, κυρίως όμως της Θεσσαλονίκης, της Κατερίνης και της Βέροιας⁸.

Η Απελευθέρωση
Σύμφωνα με το δημοσίευμα, ο συντάκτης του οποίου παραμένει άγνωστος, ο Ε.Λ.Α.Σ. εισήλθε στην πόλη ως απελευθερωτής στις 29 Οκτωβρίου, στις 2:30 το απόγευμα. Το δημοσίευμα αναφέρει συγκεκριμένα: «Στις 29 του Οκτώβρη στις 2.30 τ’ απόγευμα ὁ ἐλευθερωτής ΕΛΑΣ μπήκε μέσα τσακίζοντας Γερμανούς καὶ ἐθνοπροδότες. Ὁ λαός πανηγυρίζει ἔξαλλος. Οἱ καμπάνες χτυποῦν χαρμόσυνα για τη λευτεριά που εἶναι δική μας. Νὰ μᾶς ζήσουν τὰ παλικάρια μας, οἱ έλευθερωτές μας…». Από το παραπάνω απόσπασμα γίνεται αντιληπτό ότι ο συντάκτης επιχειρεί να μεταφέρει, τόσο κλίμα έντασης κατά την είσοδο του Ε.Λ.Α.Σ. και την αποχώρηση των Γερμανών, όσο και κλίμα χαράς και αισιοδοξίας την οποία απέπνεε το ίδιο το γεγονός της απελευθέρωσης από τις δυνάμεις Κατοχής. Όσον αφορά στο κλίμα έντασης, αυτό δεν επιβεβαιώνεται απόλυτα⁹˙ αντίθετα, διάφορες προφορικές και γραπτές μαρτυρίες κάνουν λόγο για την είσοδο των δυνάμεων του Ε.Λ.Α.Σ. στην πόλη μετά την ολοκλήρωση της αποχώρησης των Γερμανών από αυτήν¹⁰. Σχετικά με το κλίμα χαράς που διακατείχε τον πληθυσμό, αυτό επιβεβαιώνεται από τις διάφορες μαρτυρίες¹¹. Σε αυτό όμως θα πρέπει να προστεθεί και το αίσθημα της αβεβαιότητας, που διακατείχε μεγάλο μέρος των κατοίκων˙ αβεβαιότητα, η οποία βασιζόταν στην αλλαγή του καθεστώτος διοίκησης, στην «Λαοκρατία», η οποία μόλις ξεκινούσε και τα όσα επαγγέλονταν ήταν παντελώς άγνωστα σε μεγάλο μέρος του πληθυσμού¹².
Γενικότερα, το κλίμα των ημερών μπορεί να χαρακτηριστεί χαρμόσυνο. Μέσα σε αυτό, πραγματοποιήθηκαν ποικίλες εκδηλώσεις πολιτικού, θρησκευτικού, εκπαιδευτικού και πολιτιστικού περιεχομένου¹³. Προς το σκοπό αυτό, η πόλη άλλαξε όψη. Σύμφωνα με το δημοσίευμα, στήθηκαν αψίδες¹⁴, πληροφορία που επιβεβαιώνεται και από φωτογραφικό υλικό, αναρτήθηκαν πανό και αφίσες με πολιτικά μηνύματα, ενώ μεγάφωνα μετέδιδαν τραγούδια «επαναστατικά», καθώς και ομιλίες¹⁵. Κεντρικό ρόλο στη διοργάνωση των εκδηλώσεων κατείχε η Ε.Π.Ο.Ν. μέλη της οποίας, με την μουσική και τη χορωδία της, συμμετείχαν σε αυτές. Οι εκδηλώσεις φαίνεται να διήρκεσαν δύο με τρεις ημέρες¹⁶.
Την 29η Οκτωβρίου στην πόλη ξεκίνησαν να εισέρχονται στρατιωτικά τμήματα του Ε.Λ.Α.Σ,τα οποία παρήλαυναν στις κεντρικές οδούς. Τέτοιες, παρελάσεις πραγματοποιήθηκαν τόσο την 30η Οκτωβρίου, οπότε παρέλασε το 16ο Σύνταγμα Βερμίου του Ε.Λ.Α.Σ. στην πόλη, όσο και την επομένη 31η Οκτωβρίου, το απόγευμα, οπότε εισήλθε το 2ο τάγμα του 50ου Συντάγματος Πιερίων. Επίσης, κατά τη διάρκεια των ημερών που ακολούθησαν την απελευθέρωση πραγματοποιήθηκαν συγκεντρώσεις πολιτών με πολιτικές ομιλίες σχετικές με τη νέα πολιτική κατάσταση, που μόλις ξεκινούσε. Από άλλες πηγές γίνεται γνωστό ότι στις συγκεντρώσεις μίλησαν ο Καπετάν Μαύρος, ο γραμματέας του Ε.Α.Μ. και του Κ.Κ.Ε., ο γραμματέας του Ε.Σ. της Ε.Π.Ο.Ν. Βέροιας¹⁷.
Αποκορύφωμα όλων των εκδηλώσεων ήταν η μεγάλη συγκέντρωση που πραγματοποιήθηκε την 1η Νοεμβρίου 1944 στην πλατεία Ωρολογίου¹⁸. Σε αυτήν συμμετείχαν ο διοικητής της Ομάδας Μεραρχιών Μακεδονίας (Ο.Μ.Μ.) του Ε.Λ.Α.Σ. Ευριπίδης Μπακιρτζής και ο μητροπολίτης Κοζάνης Ιωακείμ Αποστολίδης, γνωστός και ως πνευματικός αρχηγός του Ε.Α.Μ. και του Ε.Λ.Α.Σ., ενώ την πόλη εκπροσώπησε ο μητροπολίτης Βεροίας και Ναούσης Αλέξανδρος Δηλανάς.
Εκτός από τα παραπάνω που αναφέρονται στις διάφορες εκδηλώσεις που πραγματοποιήθηκαν στην πόλη τις ημέρες της απελευθέρωσης, το δημοσίευμα μεταδίδει πληροφορίες για κλίμα αταξίας και αναταραχής, μέσα στο οποίο εντάσσεται και η δολοφονία δύο Επονιτών, οι οποίοι σκοτώθηκαν κατά την αποχώρηση των Γερμανών (sic)¹⁹. Η συγκεκριμένη πληροφορία επιβεβαιώνεται εν μέρει, καθώς σε άλλο κείμενο δίδεται η πληροφορία της ύπαρξης ενός πτώματος αντάρτη (sic), ο οποίος σκοτώθηκε από φίλια πυρά, κατά τους πανηγυρισμούς στην είσοδο των δυνάμεων του ΕΛΑΣ στην πόλη²⁰. Ο ίδιος πληροφοριοδότης σε άλλο κείμενό του συγκλίνει περισσότερο στην πληροφορία της εφημερίδας, σημειώνοντας ότι επρόκειτο για «ελασίτη», που σκοτώθηκε ενώ καταλάμβαναν την πόλη²¹. Ως εκ τούτου δεν είναι να δυνατό να αναφερθεί με βεβαιότητα το γεγονός της βιαιοπραγίας κατά την αποχώρηση των Γερμανών κατακτητών από την πόλη.
Τέλος, όσον αφορά τις εκκλησιαστικές εκδηλώσεις που πραγματοποιήθηκαν τις ίδιες ημέρες, το δημοσίευμα κάνει λόγο μόνο για την κηδεία των προαναφερθέντων Επονιτών, η οποία τελέστηκε την 31η Οκτωβρίου. Παράλληλα, από άλλες πηγές μαρτυρείται και η τέλεση δοξολογίας και επιμνημόσυνης δέησης για τα θύματα της κατοχικής περιόδου, χωρίς να αναφέρεται η ημερομηνία τέλεσης²². Από φωτογραφικό υλικό διαπιστώνεται η τέλεση εκκλησιαστικών ακολουθιών, αφού έξω από το ναό υπάρχουν παρατεταγμένες δυνάμεις του ΕΛΑΣ, χωρίς να γίνεται γνωστό για ποια ακριβώς τελετή πρόκειται.

Συμπερασματικά
Το τεκμήριο που παρουσιάστηκε παραπάνω επιτρέπει στην έρευνα να συμφωνήσει και να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η 29η Οκτωβρίου 1944 είναι η ακριβής ημερομηνία απελευθέρωσης της πόλης από τους Γερμανούς κατακτητές, η ημέρα κατά την οποία εισήλθαν στην πόλη οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ, οι οποίες βρισκόταν γύρω από αυτήν, ήδη από τις προηγούμενες ημέρες. Τούτο συμβαίνει διότι είναι η μοναδική γραπτή μαρτυρία, η οποία συντάχθηκε λίγες μόνο ημέρες μετά τα γεγονότα και ως εκ τούτου μπορεί να θεωρηθεί αρκετά αξιόπιστη, όσον αφορά στις πληροφορίες των ημερομηνιών και των εκδηλώσεων. Επιπλέον, το συγκεκριμένο τεκμήριο προέρχεται από το χώρο της «Αριστεράς», καθώς, όπως αναφέρθηκε, τα «Λεύτερα Νιάτα» ήταν το επίσημο όργανο της Ε.Π.Ο.Ν. Μακεδονίας σε αντίθεση με τα υπόλοιπα ιστορικά τεκμήρια τα οποία προέρχονταν από κρατικές πηγές και υπηρεσίες. Με ταπαραπάνω δεδομένα, ταυτίζονται και επαληθεύονται οι διάφορες πληροφορίες, προφορικές και γραπτές, που διατυπώθηκαν κατά καιρούς, κατά κύριο λόγο από πρόσωπα που έζησαν τα γεγονότα, ενώ παράλληλα γίνεται αντιληπτό ότι η Βέροια απελευθερώθηκε από τις δυνάμεις του ΕΛΑΣ χωρίς κανένας άλλος (π.χ. Άγγλοι) να διεκδικήσει την απελευθέρωσή της, υπόθεση και ζήτημα το οποίο είχε τεθεί κατά την αποχώρηση των κατακτητών από άλλες πόλεις της Μακεδονίας και σχετιζόταν με το μεταπολεμικό πολιτικό καθεστώς και την επιρροή την οποία θα ασκούσε η κάθε πλευρά²³.

«Η Απελευθέρωση της Βέροιας»
 Στις 29 του Οκτώβρη στις 2.30 τ’ απόγευμα ὁ ἐλευθερωτής ΕΛΑΣ μπήκε μέσα τσακίζοντας Γερμανούς καὶ ἐθνοπροδότες. Ὁ λαός πανηγυρίζει ἔξαλλος. Οἱ καμπάνες χτυποῦν χαρμόσυνα. «Η λευτεριά πιὰ εἶναι δική μας. Νὰ μᾶς ζήσουν τὰ παλικάρια μας, οἱέλευθερωτές μας», ἀντάρτες ξεχύνονται, τὰ συνθήματα καὶοἱ ζητωκραυγές στοὺς δρὀμους.
 Ἀψίδες στήθηκαν παντοῦ πλακάτ ἀνεβαίνουν με συνθήματα πού ξεσηκώνουν τὸ λαό. Τραγούδια ἐπαναστατικά ἀντηχούνε. Ὁ λαός καὶ ἡ Νεολαία τὴν γιορτάζει τη λευτεριά του, ἀναπνέειτὸν λεύτερο ἀγέρα. Ὄλητ ὴν νύκτα μέχρι τὸ πρωί ἡ μουσική τῆς Ε.Π.Ο.Ν. καὶ ἡ χορωδία γυρνᾶστοὺς δρόμους παίζοντας και τραγουδῶντας ἀντάρτικα τραγούδια.
 Τὴν ἄλλη μέρα τὸ πρωί στὶς 10:30 γίνεται παρέλασις τοῦ ἠρωϊκού τάγματος του 16ου Συντάγματος Βερμίου τοῦ Καπετάν Μαύρου. μέσα σε πανδαιμόνιο χαρᾶς καὶ ἐνθουσιασμοῦ. Οἱ ηρωϊκοί ἄντρες περνούν τὴν ἀψίδα τῆς πόλης. «Δόξα καὶ τιμή στοὺς ἐλευθερωτές».
 Τ’ ἀπόγευμα τῆς ἵδιας μέρας φτάνουν στὴν πόλη οἱ ἀντιπρόσωποι τῶν ἐθνικοαπελευθερωτικῶν ὀργανώσεων τῆς περιφέρειας τῆς Βέροιας.
 Τὸ πρωί τῆς ἄλλης μέρας γίνεται ἡ κηδεία τῶν ἀδελφῶν δύο ἐπονιτῶν που σκότωσαν φεύγοντας οἱ βάρβαροι Οὔννοι. Τ’ ἀπόγευμα στις χιλιάδες τοῦ λαοῦ που μαζεύτηκε οἱ ἀντιπρόσωποι μιλᾶν. Γίνεται ἡ παρουσίασις στὸ λαό ἀπό μέρους τοῦ συναγ. Δημάρχου κι’ Επάρχου Βέροιας. Μιλάει ο γραμμ. Του Ε.Σ. ΕΠΟΝ Βέροιας.
 Ακολουθῆ χορός μὲ ἐθνικές φορεσιές στὴν πλατεῖα. Σὲ λίγο μέσα σε πανδαιμόνιο πυροβολισμῶν μπαίνει στην πόλη το 2/50 των Πιερίων. Ὁ λαός με λουλούδια ὑποδέχεται τοὺς ἠρωϊκούς ἀντάρτες καὶ τοὺς ἀκολουθεῖ στὴν παρέλασή των μέσα στὴν πόλη. Ἀργά τὴ νύχτα τ’ ἀετόπουλα μὲ σημαίες καὶ ἀναμένα δαδιά τραγουδώντας κάνουν παρέλαση στους δρόμους της πόλης.
 Στις 31 του Οκτώβρη το πρωί μπαίνει στὴν πόλη ὁ θρυλικός στρατιωτικός Διοικητής Ὀμάδων Μεραρχιῶν στρατηγός Μπακιρτζῆς καὶ ὁ πνευματικός ἀρχηγός του ΕΑΜ Ιωακείμ Δεσπότης Κοζάνης. Με ζητωκραυγές ο Λαός ακολουθεί τοὺς ἥρωες μέχρι τὸ κατάλυμά τους. Σε λίγο ἀπ’ τὸ μπαλκόνι τῆς πλατείας ὁ στρατηγός κι’ ὁ Δεσπότης χαιρετίζουν τὸ λεύτερο λαό τῆς Βέροιας. Ἀπό μέρος τῆς πόλης τῆς Βέρροιας χαιρετίζη τοὺς ἥρωας ὁ Δεσπότης Βερροίας. Ἀκολουθοῦν ὀμιλητές τῶν ἀντιπροσώπων ΕΑΜ ΕΛΑΣ Κ.Κ.Ε. Μακεδονίας. Τ΄ ἀπόγευμα γίνεται διάλεξη ἀπ’ τὸν συναγ. Ιμβριώτην μὲ θέμα τὴν Λαϊκή Ἐκπαίδευση. Ἡ πόλη ἐξακολουθεῖ νὰ ‘χει την πανηγυρική ὄψη καὶ τὸν ἐνθουσιασμό που εἶχε τὶς πρῶτες ἡμέρες τῆς ἀπελευθέρωσής της.

Λεύτερα Νιάτα, 6-11-1944, σ.4

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1 Για την έννοια του όρου Δημόσια Ιστορία βλ. Χρήστος Σκούπρας, Κατοχή, Εαμική Εξουσία, Εμφύλιος στην Ημαθία. Εφημερίδες, Απελευθέρωση, Κοινωνική ζωή, Βέροια, 2016,65. Βλ. και Αντώνης Λιάκος, Δημόσια ιστορία και ανευθυνότητα», http://www.efsyn.gr/arthro/dimosia-istoria-kai-aneythynotita, 15-1-2017 και Χάγκεν Φλάισερ, «Οι πόλεμοι της μνήμης συνεχίζονταις: αναθεωρητισμός και δημόσια ιστορία», http://www.arch.uoa.gr/fileadmin/arch.uoa.gr/uploads/drast_hist/fasismos_ekpaid/flaiserhagen.pdf -15-1-2017.

2 Σκούπρας, ο.π., 70 κ.ε.

3 Σκούπρας, ο.π., 61-86.

4 Ν. Μάργαρης, Σαρἀντης Πρωτόπαπας – Κικίτσας. Χη Μεραρχία του Ε.Λ.Α.Σ., Αθήνα, 1978, 413. Με την παραπάνω άποψη συντάσσονται οι Αλέξανδρος Χατζηκώστας, ο οποίος σε άλλο σημείο του βιβλίου του παρουσιάζει και την ημερομηνία 29-10-1944, ως ημερομηνία έκδοσης του ανακοινωθέντος 79 (sic) και Γιώργος Λιόλιος. Βλ. Χατζηκώστας, Η Εθνική Αντίσταση, ο.π., 81 και 67 και Λιόλιος, ο.π., 362. Με περισσότερο κριτική διάθεση παραθέτει την ίδια ημερομηνία ο Χρήστος Σκούπρας κάνοντας ενδιαφέροντα σχόλια πάνω στην πληροφορία. Βλ. Σκούπρας, ο.π., 64-65. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Κικίτσας αναφέρεται σε είσοδο στρατευμάτων του ΕΛΑΣ στην πόλη και μεταφέρει την πληροφορία ότι η αποχώρηση των Γερμανών βρισκόταν σε εξέλιξη.

5 Στην ημερομηνία της 29ης Οκτωβρίου συγκλίνουν οι απόψεις του Γενικού Επιτελείου Στρατού, του μητροπολίτη Βεροίας και Ναούσης Αλέξανδρου, ο οποίος αναφέρεται στο γεγονός σε έκθεσή του προς τη Σύνοδο της Εκκλησίας της Ελλάδος, του Ταγματάρχη Μηχανικού Τρώντζου, ο οποίος αναφέρεται στο γεγονός σε κατάθεσή του προς το Φρουραρχείο Αθηνών, καθώς επίσης και Βεροιωτών, είτε σε συγγράμματά τους, είτε σε προφορικές τους μαρτυρίες. Βλ. κατά σειρά: Γ.Ε.Σ., Η Απελευθέρωσις της Ελλάδος και τα μετά ταύτην γεγονότα (Ιούλιος 1944 – Δεκέμβριος 1945), Αθήναι, 1973, 87, Τιμόθεος Χαλκιάς (Αρχιμ.), Εκκλησία και κοινωνία στη Βέροια (Ανέκδοτη Μεταπτυχιακή Εργασία), Θεσσαλονίκη, 2011, 130, Γιάννης Πριόβολος, Αντιπαραθέσεις και διαμάχες στην κατεχόμενη Μακεδονία (1941-1944). Μόνιμοι αξιωματικοί στον ΕΛΑΣ Μακεδονίας, Αθήνα, 2013, 333 και Χρήστος Σκούπρας, ο.π., 66 και Προφορική μαρτυρία Ορέστη Σιδηρόπουλου (30-9-2016).

6 Γενικές πληροφορίες για τον Τύπο της νεολαίας της κατοχικής περιόδου βλ. Οντέτ Βαρών – Βασάρ, «Ο παράνομος Τύπος των νέων στην Κατοχή (1941-1944)», Ο ελληνικός Τύπος 1784 έως σήμερα. Ιστορικές και θεωρητικές προσεγγίσεις, Αθήνα, 2005, 139-145.

7 Για τον παράνομο αντιστασιακό Τύπο της Βόρειας Ελλάδας βλ. Σπύρος Κουζινόπουλος, «Ο Τύπος της Αντίστασης στη Βόρειο Ελλάδα», Ο ελληνικός Τύπος 1784 έως σήμερα. Ιστορικές και θεωρητικές προσεγγίσεις, Αθήνα, 2005,146-152. Ειδικότερα για την περίπτωση της Ημαθίας βλ. Χρήστος Σκούπρας, «Ο Τύπος της Βέροιας 1941-1944. Συνεργασία και Αντίσταση», Κατοχή, Εαμική Εξουσία, Εμφύλιος στην Ημαθία. Εφημερίδες, Απελευθέρωση, Κοινωνική ζωή, Βέροια, 2016, 31-44 και Αλέξανδρος Χατζηκώστας, Η Εθνική Αντίσταση στο Νομό Ημαθίας, Βέροια, 2003, 59-62.

8 Α.Σ.Κ.Ι., Λεύτερα Νιάτα (όργανο του Συμβουλίου Ε.Π.Ο.Ν. Περιοχής Μακεδονίας), 125 (6-11-1944), 4.

9 Βλ. παρακάτω.

10 Η διαδικασία αποχώρησης των Γερμανών από τη Βέροια, φαίνεται πως ολοκληρώνεται το βράδυ της 28ης Οκτωβρίου, καθώς το πρωί της 29ης Οκτωβρίου είχαν εγκαταλείψει το στρατόπεδό τους και δεν βρίσκονταν πια στην πόλη. Σύμφωνα με τον Τσαλέρα: οι Γερμανοί είχαν αδειάσει τη νύχτα την πόλη. Βλ. Τσαλερας, Στον καιρό των καταιγίδων, Βέροια, 2009, 195. Με την άποψη συμφωνεί και η προφορική μαρτυρία του Ορέστη Σιδηρόπουλου.

11 Τάκης Κλήμης, Αναδρομές στην Ημαθία γη, Βέροια, 2012, 58.

12 «Η απελευθέρωση», ο.π., Χαλκιάς, ο.π., 130 και Σκούπρας, ο.π., 69.

13 «Η απελευθέρωση», ο.π.

14 «Η απελευθέρωση», ο.π.

15 «Η απελευθέρωση», ο.π.

16 «Η απελευθέρωση», ο.π. και Σκούπρας, ο.π. 67-69.

17 Σκούπρας, ο.π. 68. Αξίζει να αναφερθεί ότι ό Σκούπρας προχωράει ένα βήμα παραπέρα και βάσει των πληροφοριών επιχειρεί τον συσχετισμό των γιορτών της Απελευθέρωσης με την επέτειο της Οκτωβριανής Επανάστασης. Βλ. Σκούπρας, ο.π., 68-69.

18 Στο δημοσίευμα της εφημερίδας υπάρχει τυπογραφικό λάθος και αντί της 1ης Νοεμβρίου αναφέρεται η 31η Οκτωβρίου. Το παραπάνω γίνεται αντιληπτό από την απλή ανάγνωση του κειμένου και την ροή των γεγονότων. Βλ. και Σκούπρας, ο.π. 67.

19 «Η απελευθέρωση», ο.π.

20 Σύμφωνα με τον Τάσο Κολοκοτρώνη στη σάλα του Δημαρχείου της Βέροιας βρισκόταν το πτώμα ενός αντάρτη, ο οποίος είχε σκοτωθεί από πυρά συναγωνιστών του, στους πανηγυρισμούς κατά την είσοδό τους στην πόλη. Τάσος Κολοκοτρώνης, Αναμνήσεις και βιώματα του 2ου Παγκοσμίου Πολέμου, Μελβούρνη, 2008, 54.

21 Τάσος Κολοκοτρώνης, Μια ζωή γεμάτη περιπέτειες, γκάφες, χαρές και σφάλματα, Μελβούρνη, 2009, 70.

22 Σκούπρας, ο.π. 68.

23 Βλ. Γιώργος Αναστασιάδης, Η Θεσσαλονίκη στις συμπληγάδες του 20ου αιώνα, Θεσσαλονίκη, 2005, 338, όπου και παραπομπή. Βλ. και Μάρκος Βαφειάδης, Απομνημονεύματα, τ.2, Αθήνα, 1985, 223.

* Η παρούσα εργασία του Εμμανουήλ Ξυνάδα δημοσιεύτηκε στο 30ο φύλλο (Σεπτ. - Δεκ. 2016) του περιοδικού Χρονικά Ιστορίας και Πολιτισμού Ν. Ημαθίας της Ε.Μ.Ι.Π.Η., σ.σ. 36-41.

Την Τρίτη 24 Οκτωβρίου 2017, ώρα 19:30 εγκαινιάζεται στο φουαγιέ του Χώρου Τεχνών Βέροιας έκθεση γελοιογραφιών με τίτλο: «Πενάκια... εφ’ όπλου»!  Ο ελληνοϊταλικός πόλεμος του 1940 στις γελοιογραφίες της εποχής. Η έκθεση αποτελεί προϊόν συνέργιας της Κ.Ε.Π.Α. Δ. Βέροιας, του Εθνικού Ιστορικού Μουσείου και του Κέντρου Ιστορίας Δ. Θεσσαλονίκης.

Η έκθεση παρουσιάζει ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα των γελοιογραφιών που δημοσιεύτηκαν στον ελληνικό Τύπο και σε επιστολικά δελτάρια στη διάρκεια του ελληνοϊταλικού πολέμου του 1940-1941 και σήμερα ανήκουν στη Συλλογή του Εθνικού Ιστορικού Μουσείου. Επιχειρείται έτσι μια διαφορετική προσέγγιση του πολέμου, που προβάλει τη δυναμική της γελοιογραφίας ως πηγή τεκμηρίωσης ενός ιστορικού γεγονότος και ως σταθερό αποδέκτη και εκφραστή της σύγχρονης επικαιρότητας.

Τα σκίτσα της συλλογής του ΕΙΜ υπογράφουν κορυφαίοι γελοιογράφοι της εποχής του μεσοπολέμου (Κώστας Μπέζος, Αντώνης Βώττης, Γιώργος Γκεϊβέλης) αλλά και νεότεροι που δραστηριοποιήθηκαν πιο συστηματικά στο χώρο της πολιτικής γελοιογραφίας μετά την απελευθέρωση (Φωκίωνας Δημητριάδης, Σταμάτης Πολενάκης, Μίμης Παπαδημητρίου, Σοφόκλης Αντωνιάδη, Νίκος Κατσούρος, Νικόλαος Νείρος, Μιχάλης Παπαγεωργίου, Μιχάλης Νικολινάκος, Παύλος Παυλίδης, Νίκος Καστανάκης).

Χώρος: Χώρος Τεχνών Βέροιας (Φουαγιέ –Ισόγειο)

Διάρκεια έκθεσης: 25 Οκτωβρίου -17 Νοεμβρίου 2017

Ώρες λειτουργίας: Πρωί 8:00-15:00 Απόγευμα:17:30-20:30

Επισκέψεις σχολικών τμημάτων: Κατόπιν συνεννόησης στο τηλέφωνο 2331078100 και 2331078127.

Από φωτογραφικό υλικό και τη βιβλιογραφία γίνεται γνωστή η παρουσία Βιετναμέζων -  Αναμιτών στρατιωτών στη Βέροια, κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου.

Ένα δημοσίευμα στο "Μακεδονικό Ημερολόγιο" του Σφενδόνη, το έτος 1970 επιβεβαιώνει την πληροφορία και δίνει επιπλέον στοιχεία για την παρουσία των Βιεναμέζων στη Μακεδονία και ρου Χο-Τσι-Μινχ στη Βέροια.

Βλ. Παρακάτω το δημοσίευμα

Από μια συνομιλία που είχε ένας Βιετναμέζος, γεροντάκι, στο Ν. Βιετνάμ στην αρχή του περασμένου έτους, με έλληνας δημοσιογράφους, πήρα αφορμή να γράψω το κατωτέρω σημείωμά μου μέρος του όποιου είναι μεταφορά ιστορικής επιφυλλίδος μου την όποιαν εδημοσίευσε επί 12 ήμερες η εφημερίς «Ελληνικός Βορράς» πριν από λίγα χρόνια, με τον γενικόν τίτλον “Ευδαίμων Βαβυλών η Θεσσαλονίκη”.

Μεγάλο κομμάτι από την εργασία μου αύτη εδημοσίευσα εις παλαιότερον τόμον του «Μακεδονικού Ημερολογίου». Αναγκάζομαι να αρυσθώ στοιχεία από αυτά τα δημοσιεύματά μου για να νοιώσει ο αναγνώστης —και προ παντός αι νεώτεραι γενεαί— την αλληλουχία μεγάλων παγκοσμίων ιστορικών γεγονότων, συνδεδεμένων με την Ελλάδα και ιδιαιτέρως με την Θεσσαλονίκην, μέσα στον αιώνα πού ζούμε.

Κατά τον πρώτον παγκόσμιον πόλεμον οι Σύμμαχοι ήθελαν καλά και σώνει να έχουν την Ελλάδα με το μέρος των. Η Κυβέρνησις των Αθηνών δεν το ήθελε. Επροτιμούσε την ουδετερότητα. ‘Αλλά οι Σύμμαχοι παραβίασαν την ουδετερότητα. Ο Ελευθέριος Βενιζέλος ενόμιζε ότι έπρεπε πάση θυσία να ταχθούμε με τούς «Αγγλογάλλους». Και έκανε την επανάσταση τού 1915 ιδρύοντας το ξεχωριστό Κράτος της Θεσσαλονίκης, αμέσως δε απεβιβάσθησαν τα συμμαχικά στρατεύματα εις αυτήν. Την 5ην Νοεμβρίου του 1915, εμφανίζεται ό συμμαχικός στόλος εις τον Θερμαϊκό κόλπο και εντός ολίγων ωρών αρχίζει η απόβασις έμψυχου και αψύχου υλικού.

Τι ήταν εκείνο που έβλεπαν τα μάτια των κατοίκων; Χιλιάδες παράξενοι στρατιώται αποβιβάζονται εις την Θεσσαλονίκην και ο στρατηγός Σαράι κηρύσσει την πάλιν ολόκληρο ως μέτωπο πολεμικό. Και εγκαθίσταται ο στρατός αυτός εντός της πόλεως. Όχι όμως με την ανανδρίαν με την οποίαν εχρησιμοποίησαν την πόλιν οι  Γερμανοί στον πρόσφατο πόλεμο. Οι σύμμαχοι εγκαταστάθηκαν σε σκηνές και παραπήγματα τα όποια ανήγειραν αμέσως και δεν ξεσπίτωσαν τον κόσμον για να οχυρωθούν στις κατοικίες τού λαού οικήματα κατέλαβαν όσο το Διεθνές Δίκαιον επέτρεπε και όσα με χρήματα βρήκαν να ενοικιάσουν, προσφέροντας περισσότερα από όσα εζητούσαν οι ιδιόκτητοι για την εγκατάστασιν υπηρεσιών Γραφείων και όχι στρατωνισμού.

Ο καταυλισμός των στρατευμάτων των διαφόρων εθνοτήτων ήρχισε  να γίνεται εις κενά οικόπεδα, ιδία προς το μέρος των «έξοχων» της πόλεως. Εις πολλά από αυτά ετοποθετούντο σκηναί εις άλλα δε ιδρύοντα ξύλινα παραπήγματα, προ παντός όταν επρόκειτο να χρησιμοποιηθούν ως όπλα αναρρωτήρια, ως αποθήκαι ή καντίνες. Οι ονομαστότερες εγκαταστάσεις παραπηγμάτων ήτο ολόκληρος ξύλινος συνοικισμός επάνω από τα Γύφτικα της οδού Μάρκου Μπότσαρη με τον στρατιωτικόν αριθμόν 151, ό όποιος και μέχρι σήμερον ακόμη αναφέρεται ως τοπωνύμιων της Θεσσαλονίκης, και τα παραπήγματα της ερήμου τότε Καλαμαριάς, εις τα όποια εγκαταστάθηκαν Καναδικά στρατεύματα που τα εθέρισε η ελονοσία.

Η ίδρυσης στρατοπέδων εκ σκηνών ή παραπηγμάτων άρχισε να γίνεται εντατική από των πρώτων ημερών της αποβάσεως με πληθωρική πρόσληψη εργατών και τεχνιτών, αθρόως προσερχόμενων λόγου του αρχίσαντος να ρέει άφθονου χρυσού.

Και εντός δύο εβδομάδων με την συνεχή άφιξη των στρατευμάτων, η Θεσσαλονίκη παρουσίαζε ένα καταπληκτικό μωσαϊκό φυλών, χρωμάτων, στολών, γλωσσών και διαλέκτων, που ασφαλώς δεν θα τα είχε η αρχαία Βαβέλ κατά την σύγχυση των γλωσσών. Η κίνησις, πρωτοφανής διά την Θεσσαλονίκην, και η γενική εικών της από τα κινούμενα στρατιωτικώς ή διασκεδάζοντα ετερόκλιτα στρατεύματα, ανάμεσα εις τον πληθυσμό της πόλεως δεν περιεγράφη από κανένα ιστορικό των αιώνων της ζωής της. Και τούτο διότι παρομοίων πανσπερμίαν δεν εγνώρισε ποτέ η πόλις του Αγίου Δημητρίου, όσην κατά τα τρία έτη του παγκοσμίου πολέμου 1915—1918 εις τον όποιον, είτε ήθελε, είτε δεν ήθελε, έλαβε μέρος. Και έβλεπες εκείνο το πολύχρωμο κινούμενο κέντημα των φυλών να πλημμυρίζει την πόλιν και τα πέριξ.

Έλληνες, Οθωμανοί, Εβραίοι, Άγγλοι, Γάλλοι, Ιταλοί, Σκώτοι, Καναδοί, και εκ των ’Αποικιών των συμμάχων, Σενεγαλέζοι, Άλγερινοί, Iνδοκινέζο;, (όλοι όμοιοι στο πρόσωπο),Ρώσοι, Άναμίται, Θϊβετιανοί, Κογκολέζοι, Αυστραλοί, Νεοζηλανδοί, Σέρβοι, ’Ινδονήσιοι, Πακιστανοί, Αιγύπτιοι αργότερα Ρώσοι και άλλοι, ήσαν επί τρία χρόνια κάτοικοι της Θεσσαλονίκης. Αν επιχειρούσα να περιγράφω’ και τις στολές πού φορούσαν δεν θα το κατόρθωνα.

Ξεχώριζαν μέσα σ’ όλους, οι Σκωτσέζοι με τις (κύλτ], —ένα είδος σημερινής φούστας μίνι από αυθεντικό σκωτσέζικο ύφασμα με χρωματιστά σχέδια καρό, από τη μέση ως τα γόνατα και από κάτω από το μίνι τελείως γυμνοί:— οι όποιοι αδιαφορούσαν για τις αποκαλύψεις πού έκαμναν όταν καθόταν στα κέντρα ή στα οχήματα, κι οι Ζουάβοι με τα κόκκινα φέσια και τις χαντζάρες. Όταν δε έβγαιναν οι Σκωτσέζοι βόλτα στη Θεσσαλονίκη με τις γκάιντες και οι Ζοάβοι με τα άλογα και τις σπάθες γυμνές, στις παρελάσεις, και ανάμεσα στο λαό, που παρακολουθούσε το θέαμα και οι Τουρκάλες με τους φερετζέδες και οι Εβραίες με τις «κόφιες’’ την εθνική των φορεσιά, τότε το ζωντάνεμα της Βαβυλώνος, μέσα στη Θεσσαλονίκη, στον εικοστό αιώνα ήταν πλήρες.

Ανάμεσα από τις διάφορες περίεργες φυλές ξεχώριζαν τότε κάτι μικρόσωμοι στρατιώται με φαρδιά πανταλόνια και με καπέλα μεγάλα. Ήταν άνθρωποι της κίτρινης φυλής. Μας έλεγαν τότε, οι μεγαλύτεροι ότι ήταν από την ’Ινδοκίνα. Από το Βιετνάμ, από τη Καμπότζη και από το Λάος. Ποτέ δεν έκαμναν παρέα με συναδέλφους των άλλων φυλών. Πήγαιναν πάντα δυο – τρεις μαζί, τέσσερες – πέντε μαζί, μάλλον σιωπηλοί, χαζεύοντας μέσα στη πόλη. Πολλές φορές τούς βλέπαμε πιασμένους από το χεράκι να κάμνουν τον περίπατό των μέσα στη Θεσσαλονίκη, Και πάντα σαν φοβισμένοι, σαν κατάπληκτοι.

Ενθυμούμαι ένα περιστατικό, μια μέρα, στην Εγνατία. Μια ομάδα από Βιετναμέζους, χάζευε άσκοπα την πόλη, χαζεύαμε δε, και ημείς, τα παιδιά, αυτούς. Μάς έκαμναν εντύπωση τα μεγάλα καπέλα, των και το κίτρινο χρώμα των.

Ξαφνικά, ακούμε έναν θόρυβο σιδηρικών. Οι Βιετναμέζοι, τρομαγμένοι αφήνουν τα χεράκια των και τρέχουν σκορπισμένοι.

Τι είχε συμβεί;

Ένας καταστηματάρχης θέλησε να κλείσει για λίγο το μαγαζί του για να πάει κάπου. Και κατέβασε απότομα και νευρικά το σιδερένιο ρολό του μαγαζιού του, —εκείνα τα ρολά τα απαίσια της ένοχης— που προστάτευαν τα μαγαζιά από τους κλέφτες και της πυρκαγιές.

Και τρόμαξαν οι Βιετναμέζοι —έτος 1916— από το κρότο εκείνον τον όποιον θεώρησαν… πολεμικόν. Και το βαλαν στα πόδια.

Και τα φέρε η τύχη έτσι, ώστε ύστερα από 53 χρόνια, να βρεθούν “Έλληνες δημοσιογράφοι εις την κόλαση του Βιετνάμ. Και μια μέρα, δύο γεροντάκια, Βιετναμέζοι, που είδαν την ομάδα των δημοσιογράφων, από πολλά Ευρωπαϊκά Κράτη, πλησίασαν και ρώτησαν αν υπάρχουν στην αμάδα και “Έλληνες.

Τους υπέδειξαν τούς Έλληνας.

Επλησίασαν και τους ρώτησαν, σε γαλλική γλώσσα.

— Μήπως είναι κανείς από τη Θεσσαλονίκη;

— Όχι. Γιατί το ενδιαφέρον σας για τη Θεσσαλονίκη;

— Στον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο ήμασταν στρατιώται και εμείς στη, Θεσσαλονίκη. Πολεμούσαμε μαζί με τούς “Έλληνες εναντίον των Γερμανών και Βουλγάρων, Θυμούμαστε και τη μεγάλη πυρκαγιά του 1917. Έγινε μεγάλη πόλις η Θεσσαλονίκη;

Οι δημοσιογράφοι τούς έδωσαν πληροφορίες και τα βλέμματά των εχάθηκαν για λίγο εις το παρελθόν, εις την νεότητά των, εις τον πόλεμων εις την Ευρώπην…

Σε λίγο ο ένας από αυτούς τους λέγει.

— Ξέρετε, και ο Χό—Τσί—Μίνχ ήταν στη Μακεδονία. Υπηρετούσε στη Βέροια.

Δεν σχολιάσθηκε πολύ αυτό το περιστατικό από εκείνους πού το άκουσαν διότι δεν το έζησαν. Μπορούσα όμως να το αφήσω και εγώ ασχολίαστο, εγώ πού γνώρισα τούς Βιετναμέζους στη Θεσσαλονίκη;

Σαν ιστορικός μπορούσα να μη το προσθέσω εις τα όσα για την ιστορία της Θεσσαλονίκης έχω γράψει ως τα τώρα;

Ιστορικά σημειώματα 1916-1918

Από το Μακεδονικόν Ημερολόγιον . Ν.Σφενδόνη 1970

Πηγή: http://antikleidi.com/2017/09/24/vietnamezi_thessaloniki/