Το 18ο αιώνα, όταν το εμπόριο στη Βέροια βρισκόταν σε μεγάλη ακμή, η τάξη των Ελλήνων εμπόρων, η οποία ήταν σε άνοδο ήδη από τα προηγούμενα χρόνια, ισχυροποιήθηκε ακόμα περισσότερο. Οι Έλληνες έμποροι της Βέροιας ταξίδευαν σε τόπους μακρινούς, για να πουλήσουν τα προϊόντα που παράγονταν στην πόλη τους.

Οι άνθρωποι αυτοί κατοικούσαν σε πλούσια αρχοντικά, που κτίστηκαν δίπλα στις φτωχές κατοικίες και τα «νοικοκυρόσπιτα». Ορισμένα από αυτά σώζονται μέχρι σήμερα και αποτελούν μαρτυρίες της ζωής και της ακμής που γνώρισαν οι ιδιοκτήτες τους σε άλλες εποχές.

Τα αρχοντικά της Βέροιας κτίστηκαν από τις συντεχνίες των μαστόρων, που, με τους πρωτομάστο­ρες και τα ισνάφια τους, ξεκινούσαν από τη Δυτική Μακεδονία και την Ήπειρο για να έρθουν στην πόλη και να μεταφέρουν όλη την τέχνη και την εμπειρία που είχαν αποκτήσει με τα χρόνια. Η πέτρα, το ξύλο και τα κεραμίδια ήταν τα κυριότερα υλικά που χρησιμοποιήθηκαν στο κτίσιμο των αρχοντικών.

Αφού έσκαβαν τα θεμέλια του σπιτιού, είχαν τη συνήθεια είτε να σφάζουν έναν κόκορα πάνω στα αγκωνάρια του θεμέλιου, «για να στεριώσει το σπίτι», είτε να ρίχνουν χάλκινα και ασημένια νομίσματα, «για να βροντήσουν τα καλορίζικα», όπως έλεγαν χαρακτηριστικά. Τα έθιμα αυτά διατηρήθηκαν αναλλοίωτα στη Βέροια από τα πολύ παλιά χρόνια.

Τις περισσότερες φορές οι κατοικίες ήταν κτισμένες η μία δίπλα στην άλλη και οι προσόψεις τους σχημάτιζαν ενιαίο μέτωπο προς την πλευρά των δρόμων. Οι αρχιτέκτονες, παίρνοντας αφορμή από αυτό το χαρακτηριστικό τους, τις ονόμασαν κατοικίες “εν σειρά”. Ψηλοί τοίχοι με μεγάλο πάχος, που κατά διαστήματα ενισχύονταν από οριζόντιες ξυλοδεσιές, απομόνωναν τα σπίτια από το δρόμο και τους κοινόχρηστους χώρους. Οι εξώπορτες ήταν βαριές και συχνά δίφυλλες, ενώ τα ξύλα τους ήταν καρφωμένα με γυφτόκαρφα. Το χαρακτηριστικό αυτό, που συνέβαλε στην ενίσχυσή τους, τους έδινε συγχρόνως και ένα διακοσμητικό τόνο. Σύρτες, μάνδαλοι και αμπάρες ασφάλιζαν τις εξώπορτες, ενώ σε συνδυασμό με τον τρόπο κατασκευής τους, τις έκαναν απροσπέλαστες -σε στιγμές κινδύνου- από το δρόμο.

Στο εσωτερικό του ισογείου και αμέσως μετά την εξώθυρα, ανοιγόταν μια στεγασμένη αυλή. Οι στεγασμένες αυλές, σε άλλα αρχοντικά ήταν πλακόστρωτες και σε άλλα βοτσαλωτές. Στις βοτσαλοστρωμένες αυλές -που ήταν και οι πιο συχνές- αναπτύσσονταν γεωμετρικά και φυτικά σχέδια. Οι λαϊκοί τεχνίτες, χρησιμοποιώντας πότε δίχρωμα και πότε μονόχρωμα ποταμίσια χαλίκια και τοποθετώντας τα με τον κατάλληλο τρόπο, δημιουργούσαν μια μεγάλη ποικιλία διακοσμητικών σχεδίων.

Γύρω από τη στεγασμένη αυλή, η οποία ήταν γεμάτη από τα «ντιρέκια», τους στύλους από ξύλο βελανιδιάς που στήριζαν τον πρώτο όροφο του αρχοντικού, διατάσσονταν οι αποθήκες -για τη φύλαξη των ξύλων και των ζωοτροφών-, οι στάβλοι των ζώων, τα εργαστήρια και οι χώροι υγιεινής, ενώ αμέσως μετά βρισκόταν η ανοιχτή αυλή με τον κήπο και τα δέντρα.

Η «απάνξη», μια μικρή πορτούλα που ανοιγόταν στους ψηλούς μαντρότοιχους των γειτονικών σπιτιών, παρείχε τη δυνατότητα στα μέλη των οικογενειών όχι μόνο να επικοινωνούν αλλά και να ξεφεύγουν, όταν ο τουρκικός κίνδυνος τους απειλούσε.Μια ξύλινη σκάλα οδηγούσε από το ισόγειο στον πρώτο όροφο, ενώ κοντά της ήταν κτισμένη η βρύση της αυλής με τη γούρνα για το πότισμα των ζώων.

Σε ορισμένα πλούσια αρχοντικά, ανάμεσα στο ισόγειο και τον πρώτο όροφο, μεσολαβούσε ένα ενδιάμεσο πάτωμα, το «μετζοπάτωμα». Το «μετζοπάτωμα» -ένα είδος ημιώροφου-, ήταν ένας ανοιχτός ή κλειστός εξώστης που έβλεπε προς την πλευρά της αυλής.

Στον πρώτο όροφο, τα δωμάτια, οι «οντάδες», ήταν κτισμένα γύρω από το κεντρικό χαγιάτι -έναν σκεπαστό εξώστη με μεγάλο βάθος- ή τη σάλα Οι ένοικοι των σπιτιών άλλους οντάδες χρησιμοποιούσαν το χειμώνα και άλλους το καλοκαίρι, μια και, ανάλογα με την εποχή, είχαν τον κατάλληλο προσανατολισμό και εξοπλισμό.

Εξέχουσα θέση στο κτίσμα κατείχε ο «καλός οντάς», ενώ ο θερινός οντάς των αρχοντικών της Βέροιας ήταν ελαφρά υπερυψωμένος, σε σχέση με τους υπόλοιπους οντάδες και είχε παράθυρα που ανοίγονταν τόσο προς το χαγιάτι όσο και προς το δρόμο. Τα πολλά ανοίγματα που είχε το «τζαμακιάνι», ο θερινός «οντάς», εξασφάλιζαν αρκετή δροσιά τους ζεστούς μήνες του καλοκαιριού.

Από το χαγιάτι του πρώτου ορόφου, μια ξύλινη σκάλα οδηγούσε στον «ηλιακό».Ο «ηλιακός» ήταν ένας στεγασμένος χώρος, ανοιχτός από όλες τις πλευρές, που υψωνόταν επάνω από τη στέγη του αρχοντικού και είχε θέα προς όλες τις κατευθύνσεις. Οι απόψεις που έχουν διατυπωθεί για τη χρήση του «ηλιακού» είναι πολλές. Οι περισσότεροι υποστηρίζουν ότι στο χώρο αυτό γινόταν η επεξεργασία κάποιων βιοτεχνικών ειδών που παράγονταν στη Βέροια. Για παράδειγμα, άλλοι λένε ότι στον «ηλιακό» στέγνωναν το λινάρι και άλλοι ότι ύφαιναν τους «μακραμάδες», τις μεγάλες πετσέτες για τις οποίες η Βέροια ήταν ονομαστή.

Ένα άλλο χαρακτηριστικό των αρχοντικών ήταν οι έντονες προεξοχές της στέγης τους, οι «αστρέχες», όπως ονομάζονταν. Μερικές φορές οι «αστρέχες» ήταν τόσο μεγάλες, ώστε οι στέγες των αντικρινών σπιτιών σκέπαζαν εντελώς τα καλντερίμια και τα προφύλασσαν από τον ήλιο και τη βροχή.

Το μαγειρείο βρισκόταν στον πρώτο όροφο του σπιτιού και έβλεπε προς το χαγιάτι. Σε ορισμένα πλούσια αρχοντικά, όπως στο αρχοντικό του Σιορ-Μανωλάκη, το μαγειρείο βρισκόταν στο «μετζοπάτωμα». Από το μαγειρείο, λίγα σκαλιά οδηγούσαν στη «γρίτα», ένα είδος κελαριού, όπου εκεί φυλάγονταν τα τρόφιμα. Στη «γρίτα» βρισκόταν και η «άρκλα», το σεντούκι για τα ψωμιά.

Το βιβλίο του Γάλλου συγγραφέα M. Paillares "Η Μακεδονική Θύελλα. Τα πύρινα χρόνια 1903-1907" κυκλοφόρησε σε μετάφραση και στην ελληνική γλώσσα από τις εκδόσεις Τροχαλία, το έτος 1994.

Στο βιβλίο, ο συγγραφέας παρέχει πληροφορίες για τον Μακεδονικό αγώνα, τη δράση των βουλγαρικών ομάδων και την αντίδραση των ελληνικών σωμάτων, όπως επίσης δίνει και στατιστικά στοιχεία για τους πληθυσμούς που κατοικούν στις διάφορες περιοχές της Μακεδονίας.

Την Πέμπτη 5 Φεβρουρίου 2015  η Α΄ και Β΄ Τάξη του Δημοτικού Σχολείου Κοπανού επισκέφτηκαν το Μουσείο Εκπαίδευσης "Χρίστος Τσολάκης". Κατά τη διάρκεια της επίσκεψής τους ξεναγήθηκαν στους χώρους του Μουσείου, θαύμασαν τα πλούσια και σπάνια εκθέματά του.

Με το διάλογο, τις ερωτήσεις που ακολούθησαν και τη συνδρομή των δασκάλων τους, είχαν την ευκαιρία να λάβουν πληροφορίες για τα εκπαιδευτικά συστήματα του παρελθόντος, τα αναγνωστικά εγχειρίδια, το εκπαιδευτικό υλικό κ.τ.λ. 

Οι μαθητές έμειναν ενθουσιασμένοι από την περιήγηση στο μουσείο εκπαίδευσης και από τη σύντομη εμπειρία τους με το εκπαιδευτικό σύστημα του παρελθόντος.

Η παραπάνω επίσκεψη αποτελεί την πρώτη μιας σειράς προγραμματισμένων επισκέψεων στο Μουσείο Εκπαίδευσης από σχολεία τόσο της Ημαθίας, όσο και γειτονικών περιοχών. Το Μουσείο Εκπαίδευσης δέχεται το μαθητικό κοινό κατόπιν συνεννόησης.

Για να οργανώσετε την επίσκεψή σας καλέστε στη γραμματεία της Κ.Ε.Π.Α. Δ. Βέροιας στο τηλέφωνο 2331078100.

Η Γουμένισσα βρίσκεται στηn καρδιά της αρχαίας Παιονίας, της χώρας των Παιόνων, που η ιστορία τους ξεκινά από το Τρωικό Πόλεμο. Oι Παίονες συμμετείχαν στην εκστρατεία του Μεγάλου Αλεξάνδρου στην Ασία.

Μετά τη ρωμαϊκή κατάκτηση της Μακεδονίας το 146 π.Χ., η Παιονία έγινε τμήμα της ρωμαϊκής επαρχίας της Μακεδονίας.

Όταν χωρίσθηκε η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία σε Δυτική με έδρα τη Ρώμη και Ανατολική με έδρα τη Κωνσταντινούπολη, η περιοχή περιήλθε στον έλεγχο της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας (Βυζαντινή Αυτοκρατορία). Μετά την Άλωση της Πόλης από τους Σταυροφόρους το 1204 και μέχρι το 1224, η περιοχή ήταν μέρος του Λατινικού Βασιλείου της Θεσσαλονίκης. Το 1224 ήλθε στον έλεγχο του ηγεμόνα του Δεσποτάτου της Ηπείρου και τελικώς επανήλθε στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία το 1246.

Η Γουμένισσα κατακτήθηκε από τους Οθωμανούς το 1387. Κατά τη διάρκεια της οθωμανικής κυριαρχίας ήταν, με σουλτανικό φιρμάνι, αυτοδιοικούμενη με προνόμια. Οι κάτοικοί της ήταν υποχρεωμένοι να ασχολούνται με την δημιουργία υφασμάτων από τα οποία κατασκευάζονταν οι στολές του οθωμανικού στρατού. Έτσι, γνώρισε μεγάλη ακμή και άνθιση ιδιαίτερα κατά τον 19ο αιώνα ως εμπορικό, βιοτεχνικό, γεωργικό και θρησκευτικό κέντρο της περιοχής. Επίσης, η παραγωγή κρασιού την έκανε γνωστή πέρα από τα σύνορα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, ιδιαίτερα στην Κεντρική Ευρώπη. Διοικητικά ανήκε στον καζά των Γιαννιτσών και ήταν έδρα ναχτιέ.

Στις 23 Οκτωβρίου 1912, κατά τη διάρκεια του Α΄ Βαλκανικού Πολέμου απελευθερώθηκε από τον Ελληνικό Στρατό και μαζί της και όλη η επαρχία, που μετέπειτα πήρε το αρχαίο όνομά της Παιονία. Την περίοδο 1912-1919 αποτέλεσε Δήμο και ήταν ο μοναδικός στον μετέπειτα (από το 1935-36) Ν. Κιλκίς όπου εντάχθηκε.

Κατά τη διάρκεια του 20ου αιώνα και μέχρι σήμερα η Γουμένισσα εξακολουθεί να αποτελεί γεωργικό κέντρο στο οποίο καλλιεργούνται κατά κύριο λόγο αμπελώνες και παράγονται ποσότητες κρασιού και τσίπουρου. Επιπλέον, εντοπίζονται καλλιέργειες φρούτων, όπως μήλων και αχλαδιών, και καπνών. Παράλληλα, η Γουμένισσα είναι γνωστή για τον πολιτισμό της, από τον οποίο ξεχωρίζουν οι μπάντες των χάλκινων πνευστών, των οποίων η φήμη ξεπερνά τα όρια της χώρας.

Τέλος, στη Γουμένισσα διατηρούνται μέχρι σήμερα σημεία πολιτισμού, όπως παραδοσιακές κατοικίες, λαογραφικές συλλογές, ναοί, μοναστήρια κ.τ.λ. τα οποία μπορεί να θαυμάσει ο επισκέπτης.

Μεταξύ του υλικού που περιέχεται στο αρχείο Μουτσόπουλου περιλαμβάνεται και φωτογραφικό υλικό από την περιοχή, το οποίο χρονολογείται στην έκτη δεκαετία του 20ου αιώνα.

Το υλικό αποτυπώνει παραδοσιακές κατοικίες, λεπτομέρειες αρχιτεκτονικής στο εσωτερικό και το εξωτερικό των κατοικιών, ναούς, μοναστήρια, κειμήλια, αλλά και εικόνες από την καθημερινή ζωή του τόπου. Μέρος του υλικού παρατίθεται ακολούθως.