Ο Δεκέμβριος είναι ο μήνας που εισάγει στην εποχή του χειμώνα, ενώ συνδέεται ιδιαίτερα με τη λαογραφία, λόγω των πολλών γιορτών και των εθίμων που πραγματοποιούνται κατά τη διάρκειά του. Από τις πρώτες ημέρες του μήνα, όλοι προετοιμάζονταν για την επίσημη έναρξη του χειμώνα, ο οποίος ξεκινάει μετά τη χειμερινό ηλιοστάσιο. Οι προετοιμασίες περιελάμβαναν κυρίως την ολοκλήρωση των γεωργικών εργασιών, όσον αφορά τους γεωργικούς πληθυσμούς, και την καθαριότητα του σπιτιού, όσον αφορά το νοικοκυριό.
Στη Βέροια, οι Βεροιώτισσες καθάριζαν και έστρωναν τα σπίτια τους με τα καλά στρωσίδια και τα ετοίμαζαν για τα Χριστούγεννα, με δεδομένο ότι το κρύο αυξανόταν ιδιαίτερα το επόμενο διάστημα. Ιδιαίτερα, στην παράδοση της Βέροιας, τιμόταν και τιμούνται οι μνήμες των αγίων Βαρβάρας, Σάββα και Νικολάου (4,5, και 6 Δεκεμβρίου). Όπως και αλλού, οι τρεις αυτές ημέρες είναι γνωστές με την ονομασία «Τα Νικολοβάρβαρα». Τις ημέρες αυτές οι Βεροιώτες συνήθιζαν να εκκλησιάζονται στους ομώνυμους ναούς, καθώς στη Βέροια υπήρχαν και υπάρχουν ναοί και των τριών αγίων των ημερών, ενώ οι ημέρες αυτές συνδέονται και με διάφορα έθιμα.

Στο ναό της αγίας Βαρβάρας, από τα παλιά χρόνια, οι Βεροιώτες συνήθιζαν να πηγαίνουν με τα παιδιά τους, τα οποία τα περπατούσαν γύρω από τη μουριά που υπήρχε στον αυλόγυρο της παλιάς εκκλησίας, για να γιατρευτούν τα πονεμένα πόδια τους ή σύμφωνα με άλλη παράδοση για να περπατήσουν, όντας μωρά ακόμα. Η παλιά εκκλησία κατεδαφίστηκε το έτος 1973 και στη θέση της χτίστηκε ο νέος ναός που διατηρείται μέχρι σήμερα. Στη μνήμη των γηραιών, πλέον, Βεροιωτών διατηρείται το πανηγύρι της Αγίας Βαρβάρα και η επίσκεψη της μαθητικής τάξης στο ναό της, για συμμετοχή στη Θεία Λειτουργία, η οποία τελούνταν πολύ νωρίς, τα χαράματα.

Στους προσφυγικούς πληθυσμούς από τη Θράκη αναβίωνε το έθιμο της «Βαρβάρας» Τη μέρα αυτή οι Θρακιώτες παρασκεύαζαν τη «Βαρβάρα», η οποία ως βασικό συστατικό είχε το σιτάρι και συνοδευόταν από άλλα δημητριακά, μπαχαρικά και αρωματικά. Το παρασκεύασμα αυτό το μοίραζαν στα σπίτια της γειτονίας προς τιμήν της αγίας Βαρβάρας. 

Την επόμενη ημέρα τιμάται ο άγιος Σάββας και οι Βεροιώτες προσκυνούσαν στο ναό του, στη συνοικία της Κυριώτισσας. Το πανηγύρι του αγίου Σάββα (ή του παππού του άγιου Σάββα), όπως και αυτό του αγίου Ανδρέα (ή του παππού του άγ-ανδρέα, από την εικονογράφηση των αγίων σε γηραιή μορφή) λίγες ημέρες πριν, αποτελούσε αφορμή έλευσης των Βεροιωτών στη συνοικία, καθώς και αφορμή επικοινωνίας μεταξύ των γνωστών και των φίλων, οι οποίοι μετά τον εκκλησιασμό συγκεντρώνονταν στα σπίτια, τα οποία οι νοικοκυρές είχαν φροντίσει για τον καλλωπισμό τους.

Γειτονιά κι’ άγιος Νικόλας στη Βέροια. Η πόλη είναι γεμάτη από παρεκκλήσια τιμώμενα στον άγιο Νικόλαο, πράγμα το οποίο διεγείρει την περιέργεια πολλών ντόπιων και ξένων και τους δημιουργεί το ερώτημα πως ο λαοφιλής άγιος των θαλασσών διατηρεί τόσες εστίες τιμής και μνήμης σε μια χερσαία πόλη. Η αναγωγή στα βυζαντινά χρόνια, πιθανότατα, να κρύβει την απάντηση. Τότε που στη Βέροια, έφταναν εξόριστοι Βυζαντινοί άρχοντες, κάποιοι από τους οποίους μπορεί να είχαν προστάτη τον άγιο και τότε που Βεροιώτες ταξιδευτές έμποροι διακινούσαν τα είδη τους στα διάφορα μέρη του κόσμου μέσω της θαλάσσιας οδού. Ένα ατύχημα ή μια κακοτοπιά μπορεί να διέγειρε το αίσθημα της ευλάβειας τους προς το λαοφιλή άγιο των θαλασσών, στον οποίο επιστρέφοντας στην πατρίδα τους, αφιέρωσαν ναό. Ο τοπικός συγγραφέας Θωμάς Γαβριηλίδης καταγράφει δέκα περιπτώσεις τιμής του αγίου Νικολάου σε παρεκκλήσια της πόλης.

Σήμερα, στη Βέροια σώζονται πέντε ναοί τιμώμενοι στον άγιο Νικόλαο. Πρόκειται για τον άγιο Νικόλαο της Μακαριώτισσας (οδός Κοντογεωργάκη), τον άγιο Νικόλαο της γούρνας (οδός Παστέρ), τον άγιο Νικόλαο της Παναγίας Δεξιάς (οδός Δημοσθένους), τον άγιο Νικόλαο του άρχοντα Καλοκρατά ή αμόλευτο (οδός Κόδρου) και τον άγιο Νικόλαο του μοναχού Ανθίμου (οδός Αγίου Αντωνίου). Επίσης, ο άγιος Νικόλαος τιμάται και στα παρεκκλήσια του αγίου Φανουρίου (οδός Μ. Αλεξάνδρου), αγίου Συπρίδωνος (οδός Βενιζέλου) λόγω της διάσωσης των συγκεκριμένων ναών σε αντίθεση με τους ναούς του αγίου Νικολάου του Ψαρά (οδός Μ. Αλεξάνδρου) και του Ξυλοτραβηχτή (οδός Εδέσσης και Καρακωστή). Επίπλέον τιμάται και στο ναό του αγίου Σπυρίδωνος (οδός Κερκύρας), ο οποίος αν και χτίστηκε προς τιμήν του αγίου Νικολάου, υπερίσχυσε σε αυτόν η τιμή του άγιου Σπυρίδωνα,  Τέλος, ο άγιος Νικόλαος τιμάται και στο μικρό προσκυνητάρι του αγίου Νικολάου του Φραντζή, έξω από το Δημαρχείο της πόλης, αφού στο χώρο αυτό, πριν την ανέγερση του σχολείου υπήρχε ναός τιμώμενος στον άγιο Νικόλαο. Στο σημείο του προσκυνηταρίου βρισκόταν το ιερό του ναού και η Αγία Τράπεζα. Καθένας από τους παραπάνω ναούς του αγίου Νικολάου είναι συνδεδεμένος με τη λαϊκή ευσέβεια, η οποία διατηρεί παραδόσεις που σχετίζονται με διάφορα θέματα όπως π.χ. την ανέγερσή τους, τους κτήτορες, την επέμβαση των τιμωμένων αγίων κ.α.

Μεταξύ του πλούσιου αρχειακού υλικού που περιλαμβάνεται στις συλλογές φωτογραφιών και σχεδίων του καθηγητή Νίκου Μουτσόπουλου, περιέχεται και υλικό προερχόμενο από τα νησιά των Κυκλάδων.

Παρακάτω παρατίθεται, ενδεικτικά, υλικό από το μεταβυζαντινό ναό του αγίου Σάββα στην Κύθνο.

Πρόκειται για μονόκλιτη βασιλική με τρούλο χτισμένη το έτος 1613 σύμφωνα με την κτητορική επιγραφή, αποτύπωμα της οποίας σώζεται στο αρχείο σχεδίων του καθηγητή Μουτσόπουλου. Επίσης, στο ναό υπάρχει χαραγμένο το οικόσημο του Αντ. Γοζαδίνου. Στο εσωτερικό διατηρείται αξιόλογο ξυλόγλυπτο τέμπλο.

Του Στέλιου Σβαρνόπουλου

Τα Νικολοβάρβαρα της μνήμης

"Αγιά Βαρβάρα βαρβαρώνει, 'Αγιος Σάββας σαβανώνει κι 'Αγιος Νικόλας παραχώνει"

Τρεις άγιοι γιορτάζουν με τη σειρά κι’ ο λαός τους χαρακτηρίζει με τις πιο απάνθρωπες και σκληρές ιδιότητες. Άγιοι και κακοί γίνονται; Ίσα - ίσα που αυτοί αγαπούν και προστατεύουν τους ανθρώπους. Ωστόσο ο πιο πά­νω αφορισμός ακούγεται ακόμα και σήμερα και φαίνεται πως η γέννησή του οφείλεται στην αγριάδα του Δεκέμβρη του παγερού κι’ όχι στην κακία των αγίων της εκκλησίας μας. Κι’ όταν τυχαίνει ο μήνας Δεκέμβριος να’ ναι βροχε­ρός, κρύος και χιονισμένος τόσο πιο πολύ επαληθεύεται η λαϊκή ρήση.

Πραγματικά της Αγίας Βαρβάρας το ξεροβόρι βαρβαρώνει είτε είναι Ολυμπίτης και χιονιάς είτε Καρατζόβας φαρμακερός είτε Βαρδάρης τσουχτε­ρός, που όλα τα γκρεμίζει και τα ξεριζώνει. Κι’ ύστερα το χιόνι πέφτει απα­νωτό και κλείνει τις στράτες και τα περάσματα τα κοπάδια και τους τζομπαναρέους.

Βαρύς χειμώνας και μακάριοι οι αποδημούντες που δεν θα προλάβουν οι δύσμοιροι τον πυρηνικό πόλεμο οπότε και νεκροί αναστήσονται μετά την συντέλεια του κόσμου...

Υπάρχει όμως και η φυσική και ποιητική ερμηνεία του αφορισμού των τριών αγίων που την δίνει πάλι ο ίδιος ο λαός. Οι άνθρωποι είναι δεμένοι με τη μάννα γης και με τη φύση κι’ εδώ ζητούν και βρίσκουν τις σωστές εξηγήσεις.

Η γης παγώνει, τα σπαρτά και τα δέντρα ζαρώνουν και σκεβρώνουν σαν τους ανθρώπους απ’ το πολύ κρύο, βαρβαρώνουν κι’ αγριεύουν. Ύστερα α­πλώνεται παντού στα βουνά και στους κάμπους το προστατευτικό κάτασπρο χαλί του χιονιού που μοιάζει σαν απέραντο σάβανο αλλά ζεσταίνει και γλυκαί­νει τους σπόρους και τις ρίζες πού’ ναι βαθιά παραχωμένοι.

Έτι και έτι! Στην παλιά την εκκλησιά της πολιτείας μας στην Αγιά Βαρ­βάρα, προσκυνητές από παντού. Μέσα στο ναό πιστοί, σεβάσμιοι ιερείς, καλ­λίφωνοι ψάλτες υμνούν τη δόξα Κυρίου και τιμούν την μνήμη της Αγίας με λιβανωτό και αγιοκέρια και έξω στην αυλή της εκκλησιάς οι μάννες τριγυ­ρίζουν τα παιδάκια τους γύρω απ’ τη μουριά να γιατρευτούν τα πονεμένα ποδαράκια τους. Στο νάρθηκα κάθεται φρόνιμος ο ροδομάγουλος μόνιμος ένοικος Δημοσθενάκης και δεν τραγουδάει σήμερα τα ντέρτια και τα βάσανα όλου του κόσμου. Και δίπλα η θεόρατη αγάπη όλων των παιδιών της παλιάς πο­λιτείας η πανύψηλη κακαβιά με τους γλυκούς και νόστιμους καρπούς της. Πα­λιό προσκυνητάρι της Βέροιας, σήμερα μόνο ανάμνηση γλυκειά των παιδικών μας χρόνων. Της γειτονιάς τα σπίτια καλοστολισμένα γιορτινά κι’ όλα έχουν προσκύνημα για της γειτονιάς τη χάρη.

Στον Άγιο Σάββα άλλο προσκύνημα με το ίδιο κι’ απαράλλαχτο σκηνι­κό κι’ όλοι οι δρόμοι οδηγούν στο Κακοσοΰλι.

Λάμπει η μεγάλη καντήλα στην πόρτα του γείτονα Αη-Νικόλα (κάθε γειτονιά κι’ Αη-Νικόλας στη Βέροια) και μέσα φέγγουν τα κεριά στην απλό­χωρη εκκλησιά. Όλοι μικροί - μεγάλοι προσκυνούν και πιο πολύ τα γειτονόπουλα. Ήταν των παιγνιδιών μας ο τόπος ο Άγιος-Νικόλας. Τα στενά δρο­μάκια του γύρω-γύρω, η βρύση με τη στέρνα στην αυλή του και τη θεόρα­τη καρυδιά. Εκεί ξαποσταίναμε από του παιγνιδιού τον κάματο, εκεί παίζαμε τα ζεστά καλοκαίρια με το δροσερό νερό και τις πιο δροσάτες γειτονοπούλες που όλο τις περιλούζαμε κι’ όλο οι μαννάδες ανασκουμπωμένες μας κυνηγούσαν τους τουρκανάκατους...

Εκεί και η απλόχωρη αλάνα με την κληματαριά της την θειά-Μαρούσια ίδια πρωταγωνίστρια αρχαίας τραγωδίας και τον παλιό Μακεδονομάχο τον παππού- Γκελίρη που δεν εννοούσε ποτές να βγάλει την πολεμική λερή του φου- στανέλλα.

Στης εκκλησιάς τα μαρμάρινα σκαλιά καθισμένες τα δειλινά της γειτονιάς οι αρχόντισσες λέγανε ασταμάτητα τα ίδια και τα ίδια ώσπου ο ουρανός αστέρωνε και αχνόφεγγε.

Παραμονή του Άγιου-Νικόλα κι’ έρχονται ατέλειωτοι οι άρτοι, το λάδι και το νάμα να διαβαστούν στην εκκλησιά βαλμένοι με ευλάβεια στ’ ασπροντυ­μένα τα πανέρια. Να δίνει δύναμη υγεία και προκοπή ο Άγιος σ’ όλους τους συνονόματους Νικολάδες.

Κι’ ύστερα συν-δυο συν-τρεις παρέες - παρέες οι βίζιτες στα σπίτια που έχουν όνομα. Και πού να τους προλάβεις όλους. Γι’ αυτό στην Βέροια οι ονο­μαστικές γιορτές κρατούσαν σαράντα μέρες. Έπρεπε σ’ όλους να πάμε να τους πούμε τις ευχές μας και τα σ’ έτη πολλά.

Στέλιος Σβαρνόπουλος Πατριδογνωσία της Βέροιας, Τόποι - άνθρωποι - συνήθειες - λαϊκή σοφία,Βέροια, 1984, 70-71.

Στις 4 Δεκεμβρίου γιορτάζει το χωριό Αγία Βαρβάρα (Βαρβάρες) Βέροιας. Στο χωριό υπάρχει ναός αφιερωμένος στην αγία Βαρβάρα, χτισμένος στο βόρειο άκρο του. Ο ναός χτίστηκε το έτος 1953.

Φωτογραφία του ναού, που απεικονίζει τη βόρεια πλευρά του, σώζεται σώζεται στο αρχείο του καθηγητή Νίκου Μουτσόπουλου.