Στο παρακάτω κείμενο ο Αρχηγός των τουρκικών δυνάμεων Χσάν Ταχσίν Πασάς απευθύνεται στον Αρχηγό της Δυτικής Στρατιάς και περιγράφει την κατάσταση του τουρκικού στρατού. Η επιστολή συντάχθηκε στα υψώματα της Καστανιάς όπου είχε εγκατασταθεί το στρατηγείο των Τούρκων.

Εἰς ἀπάντησιν τοῦ Ὑμετέρου τηλεγραφήματος τῆς 12ης Ὀκτωβρίου 1328 (1912), θεωρώ καθήκον ἐπιβεβλημένον νὰ ἐκθέσω σαφῶς καὶ λεπτομερῶς ὅλην τὴν κρισιμότητα τῆς καταστάσεως καὶ τὴν ἀθλιότητα εἰς τὴν ὁποίαν περιήλθεν τὸ στράτευμα. Αἱ πολλαπλαί καὶ ἀνυπέρβλητοι δυσχέρειαι τὰς ὁποίας ἀντιμετωπίζω ἐξ’ ἀρχῆς ἀκόμη, καθώς καὶ ἡ ἐν γένει ἀπελπιστική κατάστασις εἶνε ἀπερίγραπτοι.

Ἡ ἡθική ἐξασθένησις εἶνε σχεδόν γενικὴ καὶ ἡ ὀλοέν αἰσθητή ἔλλειψις ἀξιωματικῶν τῆς ἐφεδρεῖας τοῦ ὕψους τῆς ἀποστολῆς των καὶ προικισμένων με τόλμην, αὑταπάρνησιν παραδειγματικήν καὶ δραστηριότητα διὰ τὴν τόνωσιν τοῦ ἡθικοῦ καὶ φρονήματος ἀνθρώπων διὰ τοὺς ὁποίους αἱ λέξεις «Πειθαρχία, Πατριωτισμός και Καθήκον» εἶνε δυστυχῶς κεναί καὶ ἄγνωσται, δυσχεραίνουν κατά πολύ τὸ ἔργον τῆς ἀνασυγκροτήσεως.

Αἱ ὑπό τὰς διαταγάς μου δυνάμεις, κυρίως δὲ ἡ ἐφεδρεῖα, δὲν εἶνε πλέον παρά εἰς πανικόβλητος ὄχλος. Ἡ Μεραρχία Ἀνεσελίτσης διελύθῃ σχεδόν καὶ τὰ τάγματα Κοζάνης, Σερβίων, καὶ Καϊλαρίου δὲν ἀριθμούν παρά μόνον 35, 55 καὶ 150 ἄνδρας ἔκαστος. Τὸ Σύνταγμα Κορυτσάς εὐρίσκεται εἰς τὴν ἱδίαν κατάστασιν. Μέχρι στιγμῆς ὁ ἀνεφοδιασμός εἰς τρόφιμα καὶ πυρομαχικά ἤτο πλημμελέστατος καὶ τὰ μεταφορικά μέσα σχεδόν ἀνύπαρκτα, λόγῳ τῶν ἀθρόων διαρπαγῶν ὑποζυγίων παρά τῶν λιποτακτῶν καὶ συνοδῶν τῶν ἐφοδιοπομπῶν. Τὰ διὰ μυρίων βασάνων καὶ μόχθωνπρομηθευθέντα τρόφιμα δὲν ἐπαρκούν διὰ τὰς ἀνάγκας οὔτε καὶ μίας μόνον μεραρχίας.

Τὸ πυροβολικόν ἀπωλέσθῃ μοιραίως καὶ δὲν διαθέτω καθώς τὸ γνωρίζετε καλῶς – οὔτε ἔν ὁρειβατικόν. Ἡ τραγική ἔξοδος τοῦ ἀμάχου πληθυσμοῦ, ὁ ὁποίος δὲν ἀπεμακρύνθη έγκαίρως καὶ ἡ μοιραία καὶ ἀναπόφευκτος ἐπαφή του μὲ τὰ ὑποχωρούντα στρατεύματα, παρέλυσαν τὰς μετακινήσεις, συνετλέσαντα ἐπί πλέον καὶ εἰς τὴν ὁλοσχερὴν ἀποθάρρυσιν τῶν ἐξ’ ἀρχῆς ἀκόμη κλονισμένων καὶ ἀπειθαρχήτων ἐφέδρων.

Φρονῶ ὅτι ἡ ἀποφασισθεῖσα συγχώνευσις τῶν ἀπό τῶν Στενῶν Κρέσνας ἀποσυρομένων τμημάτων τοῦ Σώματος Στρούμας μὲ τὰ ὑπολείμματα τῶν ἱσχυρῶς δοκιμασθειςῶν μονάδων μου, δὲν θὰ ἀνταποκριθεί εἰς τὰ προσδοκώμενα καὶ θὰ καταστήση, κατ’ ἐμέ τουλάχιστον, προβληματικήν τὴν διεξαγωγὴν τῶν ἐπιχειρήσεων εἰς τὰ ἐνδότερα τῆς χῶρας καὶ εἰς αὐτὰς τὰς πύλας τῆς Θεσσαλονίκης, δεδομένου ὅτι ἡ ἀποχώρησις τοῦ Σώματος Στρούμας ἐκ Κρέσνας θὰ διευκολύνη κατὰ πολύ τὴν ἀνενόχλητον καὶ ἀκάθεκτον πλέον εἰσβολήν καὶ προέλασιν τῶν Βουλγάρων καὶ θὰ προκαλέση τὴν ἐμπλοκήν μας εἰς διμέτωπον ἀγώνα κατὰ τὴν στιγμήν ὄπου κάθε προσπάθεια διὰ τὴν ἐνίσχυσίν μας, εἰς περίπτωσιν δυσχερειῶν, θὰ εἶνε ἐντελῶς ἀδύνατος, λόγῳ τῶν ἀλλεπαλλήλων ἀτυχῶν ἐκβάσεων καὶ εἰς τὰ διάφορα μέτωπα.

Ἡ ἀνάληψις τῆς ἀρχηγίας τῶν δύο Σωμάτων καθιστᾶ ἐπί πλέον ἀναγκαίαν, ἀφ’ ἕνός μὲν τὴν μεταφοράν τῆς ἔδρας τῆς ἠγεσίας εἰς Θεσσαλονίκην, ὄπότε θὰ προέκυπτεν καὶ τὸ φλέγον ζήτημα τῆς ἀντικαταστάσεῶς μου, τὴν ὁποίαν καὶ δὲν θεωρῶ ὀρθήν καὶ εὔκολον ὑπό τὰς παρούσας συνθήκας καὶ στιγμάς, ἀφ’ ἐτέρου δὲ καὶ μόνον ἡ διάδοσις τῆς ἀπομακρύνσεώς μου ἐκ τῆς ἔδρας μου θὰ ἤρκει διὰ να προκαλέςῃ ὀμαδικάς ἀποδράσεις καὶ τὴν τελείαν ἀποσύνθεσιν τῆς ἐφεδρείας.

Εἶνε ἱστορικῶς ἀποδεδειγμένον ὅτι ὁ Ἑθνικός Στρατός οὑδέποτε ἐκέρδισε μάχας ἀμυνόμενος. Ἡ παρούσα κατάστασις ἡ ὁποία μᾶς ἄγει μοιραίως καὶ ἀναποφεύκτως πλέον πρὸς τῆν συντριβήν εἶνε ἡ πλεόν τρανή ἔνδειξις. Ὡς στρατιωτικός ἀγνοῶ κατά πόσον θὰ ἤτο ὤφέλιμος ἡ ἐκ παραλλήλου μὲ τὰς στρατιωτικάς προαπαθείας ἀνάληψις ἐνεργειῶν πρὸς  ἐξεύρεσιν λύσεώς τινός καὶ διὰ τῆς διπλωματικῆς ὁδοῦ.

Εὐρισκόμενος εἰς θανάσιμον καὶ ἄνισον ἐμπλοκήν μετά τοῦ Ἑλληνικοῦ στρατοῦ καὶ ἐφόσον παρεμβάλλονται δυσχέρειαι εἰς τὸ ἐπίπονο ἔργον τῆς ἀνασυγκροτήσεως τῶν μονάδων μου, παρακαλῶ ὅπως μὲ ἀπαλλάξητε τῆς βαρυτάτης εὐθύνης καὶ τοῦτο πρὸς πρόλειψιν ἀνεπανορθώτων δεινῶν διὰ τὴν φιλτάτην Πατρίδα.

Χασάν Ταχσίν

Καστανιά, 13 Ὀκτωβρίου 1328 (1912)

Το πρωινό της 11ης Οκτωβρίου, ημέρα Πέμπτη, σε πολεμικό συμβούλιο του τουρκικού επιτελείου, ο μισέλλην επιτελής Ομέρ μπέης υποστήριξε τον βομβαρδισμό της Κοζάνης, ενώ και άλλοι δύο ήταν οπαδοί της ίδιας γνώμης. Ευτυχώς, η σύνεση του Ταχσίν πασά και η ευμενής κατάθεση του Αλβανού Μουνίρ βέη, ο οποίος κλήθηκε να γνωματεύσει για τους Κοζανίτες, ματαίωσαν τα σχέδια περί καταστροφής της πόλης· κρίθηκε μάλιστα αναγκαίο να συνεχιστεί η υποχώρηση των Τούρκων προς τη Βέροια· στην Κοζάνη στάλθηκε μόνο ο μέραρχος, για να παραλάβει το αρχείο του Αρχηγείου. Ομάδες στρατιωτών όμως λιποτακτούσαν συνεχώς από την πανικόβλητη στρατιά και χριστιανοί στρατιώτες, από τους πρώτους που απέδρασαν, μετέδωσαν την αλήθεια για όσα συνέβαιναν.

Αφού αναπτερώθηκε από τις αγγελίες το μεσημέρι της Πέμπτης, η πόλη απελευθέρωσε όσους βρίσκονταν έγκλειστοι στις φυλακές, πολλοί δε απ' τους πολίτες άνοιξαν τις ιματιοθήκες και παρέλαβαν είδη του στρατού, άλλοι πήραν όπλα από τους στρατώνες, ενώ τα καταστήματα της αγοράς που παρέμεναν κλειστά λόγω της κατάστασης, κι έδιναν μια περίεργη εντύπωση. Οι περισσότεροι όμως από τους κατοίκους, γεμάτοι ευφροσύνες προσδοκίες και ενδόμυχη χαρά, προετοιμάζονταν να υποδεχτούν τους αδελφούς ελευθερωτές και έφτιαχναν ελληνικές σημαίες, μέσα σε κλίμα χαρμόσυνης συγκίνησης. Διότι την προηγούμενη μέρα είχε διαβιβαστεί μυστικά σ’ αυτούς που βρίσκονταν στο Κέντρο και τη Μητρόπολη εντολή να έχουν έτοιμους οδηγούς και να κόψουν τα τηλεγραφικά σύρματα. Κι ενώ μετά το μεσημέρι της Πέμπτης 11 Οκτωβρίου τα πλήθη ήταν έτοιμα να ξεχυθούν στους δρόμους με αλαλαγμούς, μεταδίδεται ξαφνικά η είδηση ότι τουρκικός στρατός από τα νότια προελαύνει προς την πόλη· η είδηση αποδείχθηκε αληθινή και πράγματι δυο τάγματα οθωμανικού στρατού, όχι πλήρη και σε αξιοθρήνητη κατάσταση, έφτασαν πανικόβλητα στην Κοζάνη, μετά από μάχη κοντά στους Λαζαράδες, δεν σταμάτησαν όμως καθόλου και αναχώρησαν προς τα βόρεια, διαλυόμενα εν τω μεταξύ λόγω της λιποταξίας πολλών στρατιωτών. Τα σώματα αυτά τάχθηκαν ως δεξιά οπισθοφυλακή του τουρκικού μετώπου, αλλά διαλύθηκαν, μετά από βίαιη επίθεση της Ε’ Ελληνικής Μεραρχίας και τράπηκαν σε φυγή.

Πριν οι Τούρκοι στρατιώτες διαρρεύσουν προς το δρόμο που οδηγούσε στο Μοναστήρι, στις 4.40 μ.μ, ένας Έλληνας καβαλάρης που προχωρούσε στο δρόμο εμφανίζεται ως πρόσκοπος ανιχνευτής και δέχεται τους ασπασμούς και τις αγκαλιές (περιπτύξεις) των πολιτών, οι οποίοι ήταν αλλόφρονες από τη συγκίνηση και τη χαρά· οι κάτοικοι, μέσα σε κωδωνοκρουσίες, συνεχείς πυροβολισμούς, και ακράτητο ενθουσιασμό, καταπλημμυρίζουν ακαριαία την αμαξιτή οδό προς τα Σέρβια, από την οποία εισέρχονται με περήφανο, χαρμόσυνο και ελαφρύ καλπασμό πρώτα ένα τμήμα προσκόπων ιππέων με επικεφαλής τον ανθυπίλαρχο Στάικο και έπειτα μια ημιταξιαρχία ιππικού υπό τους Σούτσο και Πιερράκο Μαυρομιχάλη, Παπαφλέσσα, Πηχεώνα, Παπά και άλλους.

Είναι δύσκολο να περιγράψουμε τις στιγμές χαράς, τον ενθουσιασμό του πλήθους αλλά και τις εικόνες των στρατιωτών που δάκρυζαν από συγκίνηση στη θέα των τέως υπόδουλων Ελλήνων, οι οποίοι έκλαιγαν από χαρά και απολάμβαναν ήδη την ελευθερία τους μετά από περίοδο τόσων αιώνων και τόσων γενεών, κατά την οποία έτρεφαν ακοίμητη την ελπίδα, ότι θα έρθει κάποτε η ιερή στιγμή της απελευθέρωσης. Οι Δημοτικές και Κοινοτικές αρχές, με τον Μητροπολίτη και τον Δήμαρχο έκαναν τις κατάλληλες προσφωνήσεις, δέχθηκαν τα συγχαρητήρια των ελευθερωτών και αφού παρέλαβαν αυτούς που έφτασαν στην πόλη, τους οδήγησαν στο ναό του Αγίου Νικολάου, όπου εψάλλη δοξολογία και στη συνέχεια προσφέρθηκαν στη Μητρόπολη αναψυκτικά. Αφού ελήφθησαν τα κατάλληλα μέτρα, τοποθετήθηκαν οι προφυλακές και ο στρατός διευθετήθηκε όπως έπρεπε, οι αξιωματικοί μαζί με τους πολίτες συνέχαιραν ο ένας τον άλλο· λόγω του ενθουσιασμού, εκείνο το βράδυ δεν κοιμήθηκε σχεδόν κανένας. 

Κείμενο του αυτόπτη μάρτυρα Παναγιώτη Λιούφη σε νεοελληνική απόδοση του Δ. Τζήκα. Διαβάστε τη συνέχεια στον Ερανιστή

Ο Γεράσιμος Ραφτόπουλος υπήρξε ο νεότερος υπαξιωματικός στην ιστορία των Ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων. Με μπόι που δεν ξεπερνούσε τα 140 -150 εκατοστά, κάτι που τον δυσκόλευε ακόμα και να ανέβει στο άλογό του, απέδειξε ότι η γενναιότητα και το θάρρος δεν έχουν να κάνουν με την ηλικία. Γεννήθηκε στο Φισκάρδο της Κεφαλονιάς το 1900. Μόλις ξέσπασε ο Α΄ Βαλκανικός έφυγε απ το νησί του με προορισμό τον Πειραιά και απώτερο σκοπό να υπηρετήσει την πατρίδα... 

Διαβάστε ολόκληρο το άρθρο στη Μηχανή του Χρόνου

Η εκστρατεία του ελληνικού στρατού για την απελευθέρωση της Μακεδονίας και της Ηπείρου ξεκίνησε στις 5 Οκτωβρίου 1912. Ο Ελληνικός στρατός κινήθηκε χωρισμένος σε δύο μέτωπα (Θεσσαλίας και Ηπείρου), ένα υπό την αρχηγία του διαδόχου Κωνσταντίνου, το οποίο κινήθηκε από τη Θεσσαλία προς τη Μακεδονία και ένα υπό το στρατηγό Σαπουντζάκη, με σκοπό την άμυνα (τουλάχιστον κατά την έναρξη των επιχειρήσεων), στον ποταμό Άραχθο, απέναντι στις τουρκικές δυνάμεις.

Αρχικά, ο ελληνικός στρατός αντιμετώπισε τις τουρκικές δυνάμεις στην Ελασσόνα, την οποία κατέλαβε, στις 6 Οκτωβρίου 1912. Αποφασιστικής σημασίας μάχη δόθηκε στα στενά του Σαραντάπορου, στις 9 Οκτωβρίου 1912, η επιτυχής έκβαση της οποίας άνοιξε το δρόμο στις ελληνικές δυνάμεις για την κατάκτηση νέων εδαφών.

Η τοποθεσία Σαρανταπόρου, την οποία είχε επιλέξει και οργανώσει η Τουρκική Διοίκηση, είναι εκ φύσεως οχυρή και προσφέρεται για ισχυρή άμυνα, με εξαίρετα πεδία βολής προ αυτής. Το σχέδιο της Τουρκικής Διοίκησης προέβλεπε σταθερή άμυνα με το σύνολο σχεδόν των δυνάμεών της, στις οχυρές τοποθεσίες Σαρανταπόρου και Λαζαράδων - Βογκόπετρας, με σκοπό την απόφραξη των κατευθύνσεων Ελασσόνα - Σέρβια και Δεσκάτη – Λαζαράδες - Σέρβια και την απαγόρευση της προελάσεως του Ελληνικού Στρατού προς τα βόρεια.

Το σχέδιο ενεργείας του Ελληνικού Γενικού Στρατηγείου προέβλεπε επίθεση κατά μέτωπο εναντίον των αμυνόμενων τουρκικών δυνάμεων στα Στενά Σαρανταπόρου, με ταυτόχρονη και από τα δύο πλευρά υπερκερωτική ενέργεια προς τα Σέρβια για την κατάληψη της γέφυρας του Αλιάκμονα και την αποκοπή της σύμπτυξης του εχθρού. Η επίθεση αυτή θα συνδυαζόταν και με ευρύτερο κυκλωτικό ελιγμό, από την περιοχή του χωριού Κρανιά, διαμέσου του πόρου Ζάμπουρδας προς την Κοζάνη.

Το πρωί της 9ης Οκτωβρίου 1912 ο Ελληνικός Στρατός με τις 2η, 3η και 6η Μεραρχίες στο κέντρο, την 1η Μεραρχία δεξιά, το Απόσπασμα Κωνσταντινοπούλου στο άκρο δεξιά, την 4η, 5η Μεραρχία και τη Ταξιαρχία Ιππικού στο αριστερό και το Απόσπασμα Γεννάδη στο άκρο αριστερό εξόρμησε για την εκπόρθηση των Στενών του Σαρανταπόρου και την συντριβή του Τουρκικού Στρατού. Οι ελληνικές δυνάμεις, όλη την ημέρα της 9ης Οκτωβρίου, κατέβαλαν μεγάλες προσπάθειες, αφού έπρεπε να αντιμετωπίσουν, όχι μόνο έναν ισχυρά οργανωμένο αντίπαλο, αλλά και τις δυσχερέστατες εδαφικές και καιρικές συνθήκες. Κατά τη διάρκεια της νύχτας της 9ης προς 10η Οκτωβρίου οι Τούρκοι εγκατέλειψαν την τοποθεσία και άρχισαν να συμπτύσσονται εσπευσμένα προς τα Σέρβια, επειδή φοβήθηκαν ότι θα αποκοπούν από την απειλητική υπερκερωτική ενέργεια της 4ης Μεραρχίας. Την επόμενη ημέρα 10η Οκτωβρίου, οι Μεραρχίες του Ελληνικού Στρατού τέθηκαν σε κίνηση και πέτυχαν να κυριεύσουν ολόκληρο σχεδόν το Πεδινό Πυροβολικό, άφθονο πολεμικό υλικό των Τούρκων και να αιχμαλωτίσουν περιορισμένο αριθμό αποκομμένων τμημάτων και ανδρών. Η 4η Μεραρχία κινήθηκε γρήγορα και με την Ημιλαρχία της κατέλαβε άθικτη τη γέφυρα του Αλιάκμονα.

Η γρήγορη και νικηφόρα έκβαση της μάχης του Σαρανταπόρου αύξησε το ηθικό του Στρατού και άνοιξε τις πύλες για την απελευθέρωση στη συνέχεια της Δυτικής και Κεντρικής Μακεδονίας.

Οι απώλειες του Ελληνικού Στρατού κατά τη διήμερη μάχη σε αξιωματικούς και οπλίτες ήταν 182 νεκροί και 995 τραυματίες. Οι απώλειες των Τούρκων επίσης σε νεκρούς, τραυματίες και αιχμαλώτους ήταν σοβαρές.

Πληροφορίες από army.gr